Giá một món hàng tăng từ 200.000 lên 250.000 đồng. Bạn tính ra 20%, người khác lại bảo 25%. Hai phép chia đều cho kết quả đúng về mặt số học, nhưng chỉ một phép trả lời đúng câu hỏi giá đã tăng bao nhiêu phần trăm. Khác biệt nằm ở việc chọn số làm mốc.
Muốn tính phần trăm, hãy tìm số gốc trước
Phần trăm thể hiện tỷ lệ so với một giá trị được chọn làm gốc. Khi hỏi “15% của 250.000 đồng”, gốc là 250.000. Khi hỏi “tăng bao nhiêu phần trăm so với tháng trước”, gốc phải là số của tháng trước.
Ví dụ 1 — 15% của 250.000 đồng: 250.000 × 15 / 100 = 37.500 đồng. Nếu đây là mức giảm giá, bạn chỉ trả 250.000 − 37.500 = 212.500 đồng. Hai con số không thể dùng thay nhau: 37.500 là tiền giảm, 212.500 là tiền phải trả.
Nếu muốn nhập số khác, hãy dùng công cụ tính phần trăm để kiểm tra tỷ lệ và giá trị tương ứng.
Tăng giá: luôn chia cho mức giá ban đầu
Ví dụ 2 — từ 200.000 lên 250.000 đồng: mức tăng là 50.000 đồng. Tỷ lệ tăng = (250.000 − 200.000) / 200.000 × 100 = 25%. Nếu lấy 50.000 chia cho 250.000 thì được 20%, nghĩa là khoản chênh lệch chiếm 20% của giá mới, chứ không phải mức tăng so với giá cũ.
Khi giá giảm từ 250.000 về 200.000 đồng, tỷ lệ giảm lại là (250.000 − 200.000) / 250.000 × 100 = 20%. Tăng 25% rồi giảm 20% mới trở về điểm xuất phát; hai tỷ lệ khác nhau vì mẫu số khác nhau.
Tăng rồi giảm cùng một tỷ lệ có trở về số cũ?
Ví dụ 3: từ 100 tăng 20% thành 120. Giảm 20% của 120 tức trừ 24, còn 96. Kết quả thấp hơn ban đầu 4%. Không có lỗi làm tròn: lần giảm áp dụng lên giá trị 120, không phải 100.
Đây cũng là lý do một khoản đầu tư giảm 50% từ 100 xuống 50 cần tăng 100% trên số 50 còn lại để trở về 100. Với những thay đổi theo thời gian, hãy tính từng giai đoạn bằng đúng số gốc của giai đoạn đó.
Giảm giá hai lần không thể cộng thẳng tỷ lệ
Ví dụ 4 — giảm 20% rồi giảm thêm 10%: sản phẩm giá 500.000 đồng giảm lần đầu còn 400.000 đồng. Lần thứ hai giảm 40.000 đồng (10% của 400.000), giá cuối là 360.000 đồng. Tổng tiền giảm là 140.000 đồng, tương ứng 28% so với giá đầu, không phải 30%.
Với hai mức giảm lần lượt a và b (đổi sang dạng thập phân), tỷ lệ còn lại bằng (1 − a) × (1 − b). Chẳng hạn 0,8 × 0,9 = 0,72, nghĩa là trả 72% giá gốc. Bạn có thể thử máy tính giảm giá khi cần ra số tiền thanh toán.
Biết giá sau giảm, tìm lại giá gốc ra sao?
Ví dụ 5: một sản phẩm sau khi giảm 20% có giá 360.000 đồng. Giá sau giảm bằng 80% giá gốc, nên giá ban đầu = 360.000 / 0,8 = 450.000 đồng. Đừng lấy 360.000 cộng 20% của chính nó: 432.000 đồng vẫn chưa phải giá ban đầu.
Phép tính ngược chỉ có đáp án khi biết chính xác tỷ lệ. Nếu giá sau giảm bằng 0 và mức giảm là 100%, không thể suy ra duy nhất giá gốc từ kết quả 0.
Phần trăm và điểm phần trăm không phải một
Một cửa hàng tăng mức chiết khấu từ 15% lên 20%. Ta nói mức chiết khấu tăng 5 điểm phần trăm (20 − 15). Nếu hỏi mức chiết khấu tăng bao nhiêu phần trăm so với chính mức cũ, phép tính lại là (20 − 15) / 15 × 100 ≈ 33,33%. Đây là hai cách diễn đạt khác nhau, không nên dùng lẫn khi viết báo cáo hoặc so sánh khuyến mại.
Một ví dụ khác: tỉ lệ đạt từ 80% lên 84% là tăng 4 điểm phần trăm, không phải tăng 4% tương đối. Khi đọc bảng thống kê, hãy xem tiêu đề cột đang ghi “%” hay “điểm phần trăm”.
Ba điều tự kiểm tra trước khi bấm tính
- Đang tìm tiền chênh lệch, giá sau thay đổi hay tỷ lệ thay đổi?
- Mẫu số là giá cũ, giá mới hay tổng số lượng?
- Có nhiều lần thay đổi liên tiếp không? Nếu có, cần tính theo từng lần.
Đối với bảng doanh thu hay thống kê, công cụ tính phần trăm tăng giảm sẽ thuận tiện hơn vì bạn nhập trực tiếp giá trị trước và sau. Điểm mấu chốt vẫn là chọn đúng mốc so sánh.
